Ναπολέων Μαραβέγιας

Άρθρα στον τύπο

Η χρηματοδότηση του Αγώνα: πώς φτάσαμε στα δάνεια του Λονδίνου

Οι ανάγκες χρηματοδότησης του Αγώνα ήταν πολύ μεγαλύτερες και οδήγησαν την προσωρινή κυβέρνηση στην αναζήτηση εσόδων από διάφορες πηγές, όπως: συγκέντρωση και εκποίηση όλων των χρυσών και αργυρών σκευών των μοναστηριών και των εκκλησιών, δασμοί στις εισαγωγές

Πολύ γρήγορα μετά την έναρξη της Επανάστασης κατά τη διάρκεια του 1821 δημιουργήθηκαν «κρατικές» δομές, όπως η «Μεσσηνιακή Γερουσία», ο «Οργανισμός της Πελοποννησιακής Γερουσίας» κ.ά., που είχαν ως σκοπό την προσωρινή διοικητική και στρατιωτική οργάνωση. Σπανίως, όμως, είχαν τη δυνατότητα να διαθέτουν οργανωμένη υπηρεσία διαχείρισης των ελαχίστων οικονομικών πόρων που συνέλεγαν, ώστε να χρηματοδοτούν τις ανάγκες των πολεμικών επιχειρήσεων.

Οι δυνατότητες εξεύρεσηςεγχωρίων οικονομικών πόρων, σε ανοργάνωτη και εθελοντική βάση, για τις ανάγκες του ένοπλου αγώνα ήταν εξαιρετικά περιορισμένες, δεδομένου ότι η ελληνική οικονομία την περίοδο εκείνη ήταν βασισμένη στη γεωργία και τη μικρή βιοτεχνία. Στις περισσότερες, μάλιστα, περιπτώσεις η εσωτερική κατανάλωση στο πλαίσιο της οικογένειας δεν άφηνε περιθώρια για πλεονάσματα ή για εμπορική εκμετάλλευση, παρά μόνο στο λάδι, τις σταφίδες, το βαμβάκι και το μετάξι, προϊόντα που συνήθως εξάγονταν σε ξένες αγορές. Εξάλλου, η γεωργία και η κτηνοτροφία ασκείτο με αρχαϊκές μεθόδους σε, συχνά, αμφισβητούμενης ιδιοκτησίας εκτάσεις και σε ορεινές κυρίως περιοχές, όπου είχαν καταφύγει οι έλληνες χωρικοί και, συνεπώς, δεν απέδιδε σημαντικές προσόδους.

Τις προσπάθειες των προσωρινών κυβερνήσεων για εξεύρεση οικονομικών πόρων προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις ανάγκες του Αγώνα δυσκόλευαν όχι μόνο η χαώδης διοικητική οργάνωση και η κακή οικονομική κατάσταση, που προαναφέρθηκε, αλλά και οι εμφύλιες συγκρούσεις και βέβαια η αντίδραση των ισχυρών τοπικών παραγόντων στην επαναστατημένη Ελλάδα. Το 1822 ψηφίστηκαν δύο εσωτερικά ομολογιακά δάνεια. Το πρώτο, ύψους 5.000.000 γροσίων ή 125.000 λιρών στερλινών, και το δεύτερο, ύψους 2.000.000 γροσίων ή 50.000 λιρών στερλινών (ισοτιμία το έτος 1822, 1 λίρα στερλίνα = 40 γρόσια), δεν μπόρεσαν – για διάφορους λόγους – να συγκεντρώσουν παρά ελάχιστα ποσά. Βεβαίως, υπήρχαν στον ελληνικό χώρο και αρκετοί «ευκατάστατοι», κυρίως «προεστοί», οι οποίοι εκκαλούντο να συνεισφέρουν συνήθως εθελοντικά, αλλά και αναγκαστικά. Είναι αποκαλυπτικό της κατάστασης που επικρατούσε την εποχή εκείνη το ακόλουθο γεγονός που καταγράφει ο Ανδρεάδης παραθέτοντας ένα πολύτιμο έγγραφο της Πελοποννησιακής Γερουσίας της 29ης Ιουλίου 1822, το οποίο αναφέρει:

«Η κινδυνεύουσα πατρίς προσκαλεί τους ευκατάστατους να τη βοηθήσουν εις τον ιερόν αγώνα (…) Η Κεντρική Διοίκησις της Πελοποννήσου και ο γενναιότατος Στρατηγός κύριος Θεόδωρος Κολοκοτρώνης (…) αποστέλλουν καθ’ όλην την Πελοπόννησον τους γερουσιαστάς (…) συνοδευομένους με εκτελεστικήν δύναμιν, προς τους οποίους δίδουν όλην την πληρεξουσιότητα να βιάσουν τόσον τους καταγεγραμμένους εις τον παρόντα κατάλογον διά να λάβουν τας προσδιορισμένας ποσότητας, όσον και όσους άλλους γνωρίζουν ευκαταστάτους (…) διά να λάβουν όσα χρήματα κρίνουν εύλογον (…) δίδοντες απόδειξιν ισχύουσαν αντί της δοθησομένηςτακτικής ομολογίας παρά της διοικήσεως προς τους δανειστάς στους οποίους υπόσχονται (…) εκ μέρους του Εθνους, μετά τη αποκατάστασίν του, να πληρώσουν τα ληφθησόμενα δάνεια». (Ανδρεάδης Μ.Α. «Ιστορία των Εθνικών Δανείων». Ανατύπωση Καραβίας, Αθήνα 2010.) Ακολουθούν τα ονόματα των ευκατάστατων, καθώς και των σχετικών ποσών που κατέβαλαν. Τελικά, συγκεντρώθηκαν 1.066.000 γρόσια ή 26.650 λίρες, ποσό καθόλου ευκαταφρόνητο για την εποχή, δεδομένου ότι το ημερομίσθιο των απλών εργατών ήταν περίπου 2-3 γρόσια (50-80 γρόσια τον μήνα) στην περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης.

Προφανώς οι ανάγκες χρηματοδότησης του Αγώνα ήταν πολύ μεγαλύτερες και οδήγησαν την προσωρινή κυβέρνηση στην αναζήτηση εσόδων από διάφορες πηγές, όπως: συγκέντρωση και εκποίηση όλων των χρυσών και αργυρών σκευών των μοναστηριών και των εκκλησιών, δασμοί στις εισαγωγές, φορολογία της δεκάτης στους αγρότες, συνεισφορά από την ελληνική διασπορά και το φιλελληνικό κίνημα, εκποίηση των λαφύρων, κ.ά.

Παρότι η ακρίβεια των στοιχείων του Προϋπολογισμού που παρουσίασε για ένα εξάμηνο του 1823 η 2η Εθνοσυνέλευση στο Αστρος Κυνουρίας (38.616 χιλ. γρόσια έξοδα και 12.816 χιλ. έσοδα) αμφισβητείται, ο Ανδρεάδης σημειώνει ότι «τα έσοδα δεν ανήρχοντο, κατά τους αισιοδοξότερους υπολογισμούς, ούτε καν εις το τρίτον των εξόδων». (Ανδρεάδης Μ.Α. «Ιστορία των Εθνικών Δανείων». Ανατύπωση Καραβίας, Αθήνα 2010.)

Ετσι, μπροστά στο τεράστιο πρόβλημα χρηματοδότησης του Αγώνα, η κυβέρνηση ξεκίνησε την προσπάθεια αναζήτησης δανείων από το εξωτερικό. Ετσι άρχισε η γνωστή περιπέτεια των δανείων στο Λονδίνο, το 1824 και 1825, που ταλαιπώρησαν την Ελλάδα μέχρι το 1914, αλλά παράλληλα συνέβαλαν στη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους προκειμένου να αποπληρώσει αυτά τα δάνεια.

Ο Ναπολέων Μαραβέγιας είναι καθηγητής της Πολιτικής Οικονομίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, τ. υπουργός, μέλος της Εθνικής Επιτροπής «Ελλάδα 2021»

Το κείμενο αυτό αποτελεί περιληπτική και μερική εκδοχή χωρίς βιβλιογραφικές αναφορές του Πανηγυρικού Λόγου του συγγραφέα στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών κατά την Επέτειο της 25ης Μαρτίου 2015, ο οποίος έχει περιληφθεί αυτούσιος στο βιβλίο: Ν. Μαραβέγιας «Χωρίς Βαρβάρους…» Αθήνα, Κριτική 2019.

ΤΑ ΝΕΑ (25/03/2021)

Τι θα αφήσει πίσω της η πανδημία

Καθώς συμπληρώνεται ένας χρόνος από την εμφάνιση της πανδημίας, υπάρχουν βάσιμες ελπίδες ότι το τέλος της δεν είναι πολύ μακριά, χωρίς αυτό να μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια. Παρά τις δυσκολίες στους εμβολιασμούς, η επιστήμη ακόμη μία φορά θα αναδειχθεί, μετά από πολλές απώλειες, νικήτρια. Ομως, τι θα αφήσει πίσω της αυτή η υγειονομική κρίση, που απαιτεί την απομάκρυνση των ανθρώπων μεταξύ τους και απαγορεύει τη χαρά της συνεύρεσης; Πέρα από τα ψυχολογικά προβλήματα, τα οποία οι ειδικοί στο ζήτημα αυτό έχουν ήδη αρχίσει να καταγράφουν, υπάρχουν οι κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες που αφορούν ολόκληρο τον πλανήτη.

Συχνά η πανδημία περιγράφεται ως ένας πόλεμος με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Στον πόλεμο αυτόν ο εχθρός δεν είναι ορατός, δεν πλήττει τις υποδομές, αλλά μόνο τους ανθρώπους, ενώ δεν αναδεικνύονται ήρωες ή αντιστασιακοί μιας κατοχής από τον αόρατο αυτόν εχθρό. Αντίθετα, οι ηρωισμοί και η αντίσταση στην πανδημία θέτουν σε άμεσο κίνδυνο τους ανθρώπους που δεν θέλουν να γίνουν «ήρωες». Σε αυτόν τον πόλεμο δεν υπάρχουν νικητές και ηττημένοι, ενώ στην ανθρώπινη επαφή, αντί της παρηγοριάς, κυριαρχεί ο φόβος. Η μοναξιά μπροστά στον φόβο του θανάτου είναι συχνά ασήκωτη.

Ομως, ο πόλεμος αυτός έχει ένα μεγάλο θύμα: την οικονομία. Η μείωση του ΑΕΠ φτάνει στο 3%-4% σε παγκόσμια κλίμακα, ενώ στις αναπτυγμένες χώρες αναμένεται να φτάνει στο 6%-7% το 2020. Στην Ευρώπη, η μείωση είναι ακόμη μεγαλύτερη, καθώς φτάνει στο 8%, ενώ στις ευρωπαϊκές χώρες του Νότου μπορεί να ξεπεράσει το 10%. Οσο περισσότερο ο τουρισμός, η εστίαση και η ψυχαγωγία κυριαρχούν σε μια οικονομία, τόσο μεγαλύτερη είναι η οικονομική καταστροφή. Σε ολόκληρο τον πλανήτη οι κυβερνήσεις προσπαθούν με σκληρές απαγορεύσεις, που προκαλούν αντιδράσεις, να «σώσουν» ζωές και με δαπάνες από τον προϋπολογισμό και με αναβολή είσπραξης φόρων προσπαθούν να σώσουν τα χαμένα εισοδήματα. Τα δημόσια ελλείμματα έχουν ήδη φτάσει σε διψήφια ποσοστά και τα δημόσια χρέη, μαζί με τα ιδιωτικά, αυξάνονται κατακόρυφα.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα, που έχει αρχίσει να απασχολεί κυβερνήσεις, επιχειρήσεις, νοικοκυριά και τράπεζες, είναι το πώς θα αποπληρωθούν όλα αυτά τα χρέη. Διάφορες ιδέες προβάλλουν ήδη, από τις πιο τολμηρές, που προτείνουν διαγραφή των χρεών, μέχρι τις πιο ρεαλιστικές, που μιλούν για σταδιακή απορρόφησή τους, μέσω επιτάχυνσης των ρυθμών ανάπτυξης. Μεταξύ αυτών υπάρχουν διάφοροι συνδυασμοί, με περισσότερο ενδιαφέρουσα, για την Ευρώπη, την ιδέα του παγώματος των ομολόγων των χωρώνμελών της Ε.Ε. εις το διηνεκές, με μηδενικό επιτόκιο από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, καθώς σημαντικό μέρος των ομολόγων των χωρών-μελών βρίσκεται στην κατοχή της. Το πόσο αυτές οι ιδέες είναι δυνατόν να πραγματοποιηθούν είναι πρόωρο να εκτιμηθεί. Πάντως, το ερώτημα είναι αν θα υπάρξει ταχύρρυθμη ανάπτυξη μετά την πανδημία, όπως συνέβη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς δεν θα έχουν καταστραφεί υποδομές και μηχανολογικός εξοπλισμός, όπως είχε συμβεί στην περίοδο του πολέμου, αλλά μόνο άνθρωποι.

Βεβαίως, η αύξηση των καταθέσεων σε όλες τις αναπτυγμένες χώρες δείχνει ότι αμέσως μετά την πανδημία η «καταπιεσμένη» κατανάλωση θα εκδηλωθεί με πιθανό αναπτυξιακό, αλλά και πληθωριστικό αποτέλεσμα, καθώς η προσφορά, που έχει μειωθεί στην περίοδο της πανδημίας, μάλλον δεν θα προλάβει να ανταποκριθεί στην αύξηση της ζήτησης. Το ερώτημα είναι αν θα υπάρξει στη συνέχεια αύξηση των επενδύσεων και της παραγωγής με τα αυξημένα πιθανώς επιτόκια λόγω της αναζωπύρωσης του πληθωρισμού. Η αναζωπύρωση αυτή του πληθωρισμού θα βοηθήσει, βέβαια, στην αποπληρωμή των δανείων, αλλά ταυτόχρονα θα επιβαρύνει τη σύναψη νέων, τόσο από τα κράτη όσο και από τις επιχειρήσεις, για επενδύσεις και διεύρυνση της παραγωγής.

Προφανώς, οι ρυθμοί ανάπτυξης θα καθοριστούν από την καταναλωτική και την επενδυτική ζήτηση σε παγκόσμια κλίμακα και για τον λόγο αυτόν πρέπει να συνυπολογιστούν οι διαρθρωτικές συνέπειες της πανδημίας. Σε αυτό το επίπεδο είναι βέβαιο ότι οι ανισότητες διευρύνονται, τόσο μεταξύ των χωρών και των παραγωγικών κλάδων όσο και μεταξύ των κοινωνικών στρωμάτων και των εργαζομένων στις ευνοηθείσες ή όχι χώρες και στους ευνοηθέντες ή όχι κλάδους. Οι παραδοσιακοί κλάδοι του τουρισμού και της εστίασης προφανώς δεν πρόκειται να επιστρέψουν στην προηγούμενη κατάσταση. Γενικότερα, οι χαμηλής ειδίκευσης εργαζόμενοι θα υποστούν τις συνέπειες της επιτάχυνσης της τεχνολογικής προόδου, λόγω της πανδημίας, που ευνοεί τους κλάδους που παράγουν αυτοματισμούς της παραγωγής και της επικοινωνίας από απόσταση και οι οποίοι βρίσκονται στις πιο αναπτυγμένες χώρες και στην Κίνα.

Είναι βέβαιο ότι η νέα πραγματικότητα μετά την πανδημία θα είναι διαφορετική από τη σημερινή. Το αν θα είναι καλύτερη ή χειρότερη εξαρτάται από την κοινωνική, οικονομική και πολιτική δυναμική που θα αναπτυχθεί τα επόμενα χρόνια, τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο όσο και σε κάθε χώρα ξεχωριστά.

REAL NEWS (21/02/2021)

Μαραβέγιας στο topontiki.gr: Η πανδημία δεν δοκιμάζει την ΕΕ αλλά την ισχυροποιεί

«Η σημερινή κρίση, όχι μόνο δεν δοκιμάζει τις αντοχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά αντίθετα φαίνεται να τις ισχυροποιεί. Αυτό το «συμμετρικό σοκ» αντιμετωπίζεται με σύσφιξη των δεσμών αλληλεγγύης μεταξύ των χωρών-μελών», αυτό είναι το μήνυμα που στέλνει μέσα από τη συνέντευξή του στο topontiki.gr ο καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής Οικονομίας στο ΕΚΠΑ και πρώην υπουργός Ναπολέων Μαραβέγιας.

Όσον αφορά τα προβλήματα που μπορεί να αντιμετωπίσει το «Ταμείο Ανάκαμψης» με τις δυστοκίες που έχουν υπάρξει ο κ. Μαραβέγιας υπογραμμίζει πως «έχει εμπλακεί στις ‘διαφορές’ αντιλήψεων για τη δημοκρατική διακυβέρνηση που έχουν οι χώρες του Βίσεγκραντ και ιδιαίτερα η Πολωνία και η Ουγγαρία», ωστόσο ο καθηγητής Ευρωπαϊκής πολιτικής τονίζει ότι «οι συμβιβασμοί στην ΕΕ είναι ο ‘χρυσός κανόνας’ και μπροστά στην ανάγκη της χρηματοδότησης  των χωρών αυτών θα υπάρξουν αμοιβαίες υποχωρήσεις».

Για τη συζήτηση που έχει ξεκινήσει αναφορικά με τις δυνατότητες της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν αλλά και του Ύπατου εκπροσώπου Ζοζέπ Μπορέλ ο καθηγητής επισημαίνει: «Ο κ. Μπορέλ δεν εκπροσωπεί τη χώρα του, αλλά 27 χώρες με διαφορετικές απόψεις, σε σύγκριση με τον κ. Λαβρόφ που εκπροσωπεί μόνο τη Ρωσία, ενώ η κα Φον ντερ Λάιεν έχει διορισθεί στη θέση της Προέδρου της Επιτροπής ως αποτέλεσμα του συμβιβασμού μεταξύ Γερμανίας και Γαλλίας. Η πραγματικότητα  αυτή οφείλεται στο έλλειμμα της Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και θα συνεχίζεται μέχρι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο».

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟΝ ΡΕΝΑΤΟ ΛΕΚΚΑ

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είστε από τους ακαδημαϊκούς που βλέπετε με αισιοδοξία το μέλλον της Ευρώπης. Πώς μπορεί η πανδημία να μας ενώσει; Τα μεγάλα προβλήματα τα αφήνουμε πίσω μας; 

Όπως έχω υποστηρίξει δημόσια πολλές φορές, η Πανδημία μπορεί να συμβάλει στην οικονομική ενοποίηση της Ε.Ε. γιατί αυτή η υγειονομική κρίση πλήττει όλες ανεξαιρέτως τις χώρες-μέλη. Πρόκειται για ένα «συμμετρικό σοκ». Αντίθετα οικονομική κρίση της περασμένης δεκαετίας ήταν ένα «ασύμμετρο σοκ» γιατί έπληξε τις πιο αδύναμες οικονομικά χώρες πολύ περισσότερο  από ότι τις οικονομικά ισχυρές και συνεπώς προκάλεσε μεγάλα προβλήματα στην ανθεκτικότητα της ΕΕ και κυρίως της Ευρωζώνης. Αντίθετα, η σημερινή κρίση, όχι μόνο δεν δοκιμάζει τις αντοχές της ΕΕ, αλλά αντίθετα φαίνεται να τις ισχυροποιεί. Αυτό το «συμμετρικό σοκ» αντιμετωπίζεται με σύσφιξη των δεσμών αλληλεγγύης μεταξύ των χωρών-μελών.
Προφανώς, η πανδημία έχει μεγαλύτερες καταστροφικές συνέπειες στον ευρωπαϊκό νότο λόγω της σημασίας που έχει στις χώρες αυτές ο τουρισμός και η εστίαση καθώς και οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Όμως, η συνειδητοποίηση, ότι ο «εχθρός» είναι κοινός και ότι δεν υπάρχει «πολιτικό έλλειμμα  υπευθυνότητας» στις κυβερνήσεις των χωρών του ευρωπαϊκού νότου για το μέγεθος της οικονομικής καταστροφής τους, οδήγησε τις πλουσιότερες χώρες του Βορρά της ΕΕ, με πρώτη τη Γερμανία, να συμφωνήσουν με τη γαλλική πρόταση για μια γενναία χρηματοδότηση των χωρών αυτών, με το Ταμείο Ανάκαμψης,  γνωρίζοντας ότι η ανάπτυξη του Ευρωπαϊκού Νότου θα ωφελήσει έμμεσα τον Ευρωπαϊκό Βορρά. Πρόκειται για μια «ιδιοτελή αλληλεγγύη», που οδηγεί όμως σε μεγαλύτερη οικονομική ενοποίηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχουν λυθεί όλα τα προβλήματα, όμως είναι βέβαιο ότι η Πανδημία συμβάλει στην ενίσχυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Ολοκλήρωσης.

Έγινε – και δικαίως – μεγάλη συζήτηση για το «Ταμείο Ανάκαμψης», ωστόσο ακόμα και εκεί εντοπίζονται προβλήματα, δυστοκίες αλλά και αγκάθια. Βλέπετε να έχουμε αίσιο τέλος ή θα οδηγηθούμε σε ένα νέο μπρα – ντε – φερ που θα πρωταγωνιστούν οι χώρες του Βίσεγκραντ με τον βορρά; 

Η επίδειξη αλληλεγγύης από την ΕΕ με το «Ταμείο Ανάκαμψης» που προαναφέρθηκε, δυστυχώς έχει εμπλακεί στις «διαφορές» αντιλήψεων για τη δημοκρατική διακυβέρνηση που έχουν οι χώρες του Βίσεγκραντ και ιδιαίτερα η Πολωνία και η Ουγγαρία. Η προσωρινή διευθέτηση του θέματος δεν έχει δώσει οριστική λύση στο ζήτημα της «αιρεσιμότητας» των χρηματοδοτήσεων, δηλ. της εξάρτησης τους από την τήρηση των βασικών κανόνων του Κράτους Δικαίου στις χώρες αυτές. Η μακρά διακυβέρνηση των πρώην ανατολικών χωρών από αυταρχικά καθεστώτα έχει αφήσει σοβαρό αποτύπωμα στη σημερινή κατάσταση, πράγμα που δεν δέχονται οι χώρες του  Βορρά, οι οποίες διακρίνονται από δημοκρατική ευαισθησία. Ωστόσο, οι συμβιβασμοί στην ΕΕ είναι ο «χρυσός κανόνας» και μπροστά στην ανάγκη της χρηματοδότησης  των χωρών αυτών θα υπάρξουν αμοιβαίες υποχωρήσεις.

Είναι το «Ταμείο Ανάκαμψης» ένα βήμα προς την Ευρωπαϊκή δημοσιονομική ενοποίηση; Στην Ελλάδα μπορούμε να χτίσουμε μία άλλου τύπου οικονομική πολιτική για το μέλλον; Ο τουρισμός είναι «επικίνδυνος» για το μέλλον της ελληνικής οικονομίας; Έχει ανοίξει μία μεγάλη συζήτηση για το νέο παραγωγικό μοντέλο της χώρας…

Ο τρόπος χρηματοδότησης του «Ταμείου Ανάκαμψης» με δανεισμό και ο τρόπος αποπληρωμής του δανείου που το χρηματοδοτεί,  προσιδιάζουν με κάποιας μορφής ευρωπαϊκή δημοσιονομική ενοποίηση. Πρόκειται για δανεισμό «από κοινού», δηλαδή δανεισμό κατευθείαν από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ως οικονομική οντότητα και όχι από τα κράτη-μέλη, όπως γινόταν μέχρι τώρα. Ο τρόπος αυτός δανεισμού ισοδυναμεί με έκδοση ευρωομολόγων από την ΕΕ, πράγμα που μέχρι σήμερα απέκλειε η Γερμανία και οι βόρρειοι σύμμαχοί της. Επιπλέον ο τρόπος αποπληρωμής με πανευρωπαϊκούς φόρους που θα συλλέγονται απευθείας από την Ευρωπαϊκή Ένωση, και όχι  από τα κράτη-μέλη, δημιουργεί ένα σημαντικό προηγούμενο για άσκηση κοινής δημοσιονομικής πολιτικής από την ΕΕ , αντί για συντονισμό των δημοσιονομικών πολιτικών των χωρών-μελών, όπως γίνεται σήμερα. Οι δυνατότητες , που προσφέρει στις χώρες-μέλη, η πρόοδος της ΕΕ στο ζήτημα της δημοσιονομικής ενοποίησης, αφήνει περιθώρια στα λιγότερο οικονομικά ισχυρά κράτη-μέλη να ασκήσουν μια περισσότερο ισορροπημένη οικονομική πολιτική, χωρίς την «συνεχή αγωνία» για την εξισορρόπηση του Προϋπολογισμού τους και μάλιστα για δημιουργία πρωτογενών πλεονασμάτων, όπως συμβαίνει στη χώρα μας.

Όσο αφορά στη μεγαλύτερη ύφεση στην Ελλάδα σε σχέση με τις βορειότερες χώρες , λόγω της πανδημίας, αυτή οφείλεται κυρίως στην τεράστια σημασία που έχει για την οικονομία μας ο τουρισμός. Όπως ξέρουμε μαζί με τις συνδεδεμένες με τον τουρισμό δραστηριότητες, συμβάλει έως και κατά 20% στο ΑΕΠ της χώρας. Ιδίως μάλιστα στα περισσότερα νησιά μας, το ποσοστό αυτό μπορεί να φθάνει και στο 80%  του νησιωτικού ΑΕΠ. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο τουρισμός είναι «επικίνδυνος» για το μέλλον της χώρας, αν μαζί με την ανάπτυξη του τουρισμού υψηλών προδιαγραφών, αναπτυχθούν ταυτόχρονα και άλλοι παραγωγικοί τομείς και κλάδοι. Ο περισσότερο συνδεδεμένος, και τροφοδοτούμενος μάλιστα από τον τουρισμό,  τομέας δραστηριότητας είναι ο αγροδιατροφικός τομέας.  Αρκεί να σκεφτεί κανείς πόσο θα κέρδιζαν τα νησιά μας, αν μπορούσαν να αναπτύξουν τον αγροδιατροφικό τους τομέα και ταυτόχρονα να εξασφαλίζουν διατροφή υψηλής ποιότητας στους τουρίστες υψηλής ποιότητας. Έτσι, ο τουρισμός δεν θα αποτελεί «μονοκαλλιέργεια» στα ελληνικά νησιά και μια προσωρινή «κάμψη», όπως είναι η σημερινή, δεν θα οδηγεί σε τόσο μεγάλη καταστροφή.Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να οδηγήσει και σε μια ευρύτερη αναδιοργάνωση του ελληνικού παραγωγικού μοντέλου που δεν θα στηρίζεται τόσο πολύ στις τουριστικές και συναφείς υπηρεσίες, αλλά και στην παραγωγή προϊόντων.  Εξάλλου όλες οι σχετικές εκθέσεις για την ανάπτυξη της χώρας εκτιμούν ότι ο αγροδιατροφικός και ο ενεργειακός, καθώς και η θαλάσσια οικονομία παρουσιάζουν για την Ελλάδα τα σημαντικότερα συγκριτικά πλεονεκτήματα.

Ο Μπορέλ γύρισε από τη Ρωσία ταπεινωμένος, γίνεται επίσης και μία μεγάλη κριτική (ακόμα και εντός Γερμανίας) για την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Μήπως δεν εκπροσωπούμαστε από τα πιο κατάλληλα πρόσωπα; Έχετε δει σημάδια κόπωσης αλλά και πολιτικής ολιγωρίας; 

Η στάση του κ. Μπορέλ στη Μόσχα, καθώς και η απόδοση της ευθύνης για τις δυσκολίες  της προμήθειας  εμβολίων  στην κα Φον ντερ Λάιεν άνοιξε το ζήτημα της ηγεσίας της ΕΕ. Συχνά θεωρούμε ότι οι προσωπικότητες που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των ευρωπαϊκών θεσμών δεν επιλέγονται να  έχουν μεγάλο πολιτικό εκτόπισμα, για να μην επισκιάζουν τους πολιτικούς ηγέτες των χωρών-μελών της ΕΕ. Προφανώς υπάρχουν σπέρματα αλήθειας σ’ αυτή τη θεώρηση. Όμως δεν είναι μόνο ζήτημα πολιτικού βάρους των προσωπικοτήτων που βρίσκονται επικεφαλής των θεσμών της ΕΕ. Είναι και ζήτημα διαδικασιών ανάδειξής σ’ αυτές τις θέσεις, αλλά και πολιτικής νομιμοποίησης, από την οποία και οι ίδιοι αισθάνονται ότι υστερούν. Έτσι, πχ ο κ. Μπορέλ δεν εκπροσωπεί τη χώρα του, αλλά 27 χώρες με διαφορετικές απόψεις, σε σύγκριση με τον κ. Λαβρόφ που εκπροσωπεί μόνο τη Ρωσία, ενώ η κα Φον ντερ Λάιεν έχει διορισθεί στη θέση της Προέδρου της Επιτροπής ως αποτέλεσμα του συμβιβασμού μεταξύ Γερμανίας και Γαλλίας. Η πραγματικότητα  αυτή οφείλεται στο έλλειμμα της Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και θα συνεχίζεται μέχρι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να αποκτήσει ανάλογες εξουσίες με τα Εθνικά Κοινοβούλια σε ένα απροσδιόριστο μέλλον, όταν και αν η ΕΕ εξελιχθεί σε ομοσπονδία.

Στα ελληνοτουρκικά η αλήθεια είναι ότι για τον Μπάιντεν κρατάμε μεγάλο καλάθι. Στην οικονομία τι να περιμένουμε; Μπορούμε να δούμε επενδύσεις στην Ελλάδα από τις ΗΠΑ;

Όπως ξέρετε η εξασφάλιση φιλικών σχέσεων σε πολιτικό επίπεδο της ελληνικής κυβέρνησης με τις ΗΠΑ  του  Προέδρου Μπάϊντεν δεν εξασφαλίζει αυτόματα και την εισροή κεφαλαίων για επενδύσεις. Στις δημοκρατικές φιλελεύθερες χώρες η πολιτική εξουσία ελάχιστα επηρεάζει τις επιχειρηματικές αποφάσεις. Οι αποφάσεις για αμερικανικές επενδύσεις στη χώρα μας συναρτώνται με τις προοπτικές  της ελληνικής οικονομίας. Όσο περισσότερο η ελληνική οικονομία γίνεται ελκυστική, επειδή μεταρρυθμίζεται και προσφέρει επιχειρηματικές ευκαιρίες, τόσο περισσότερο πρέπει να περιμένουμε επενδύσεις από τις ΗΠΑ. Είναι γεγονός όμως ότι καθώς η ελληνική οικονομία θα ανακάμπτει  από την ύφεση του 2020, φαίνεται ότι θα υπάρξουν δυνατότητες  για επενδύσεις στην Ελλάδα από αμερικανικές επιχειρήσεις κυρίως στους τομείς της ενέργειας και της υψηλής τεχνολογίας.

Ο αγροδιατροφικός τομέας στην εποχή της πανδημίας

Οι εξελίξεις αυτές δεν αφορούν όλα τα αγροτικά προϊόντα. Σε μερικά προϊόντα αυξήθηκε η ζήτηση και σε άλλα μειώθηκε, αλλά φαίνεται ότι με τις παρεμβάσεις του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (ΥΠΑΑΤ) δεν δημιουργήθηκαν μείζονα προβλήματα στα αγροτικά εισοδήματα.

Είναι γεγονός ότι ο αγροδιατροφικός τομέας είναι από τους τομείς εκείνους της ελληνικής οικονομίας με μικρές απώλειες από την πανδημία, συγκριτικά με τον τουρισμό, την εστίαση και την ψυχαγωγία. Βεβαίως, η δραματική μείωση της δραστηριότητας στον τουρισμό περίπου κατά 80% περιόρισε τη ζήτηση αγροδιατροφικών προϊόντων, με αποτέλεσμα να σημειωθεί μείωση των εισαγωγών και αύξηση των εξαγωγών. Οι εξελίξεις αυτές δεν αφορούν όλα τα αγροτικά προϊόντα. Σε μερικά προϊόντα αυξήθηκε η ζήτηση και σε άλλα μειώθηκε, αλλά φαίνεται ότι με τις παρεμβάσεις του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (ΥΠΑΑΤ) δεν δημιουργήθηκαν μείζονα προβλήματα στα αγροτικά εισοδήματα.

Οσον αφορά στις επιλογές του ΥΑΑΤ στο ζήτημα των αλλαγών της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, αυτές φαίνονται ισορροπημένες. Ειδικότερα, στο ζήτημα της στρεμματικής ενίσχυσης, η οποία αποτελεί εξαιρετικά σημαντική συμβολή στο αγροτικό εισόδημα, η διατήρηση των ιστορικών δικαιωμάτων ενίσχυσης των ελλήνων αγροτών είναι η κατάλληλη επιλογή στη σημερινή συγκυρία. Η αναστάτωση που θα προκαλούσε η αλλαγή του συστήματος ενισχύσεων στην εποχή της πανδημίας θα ήταν ενδεχομένως μεγαλύτερη από τα οφέλη.

Ωστόσο, πέρα από την πανδημία και την αντιμετώπισή της, πρέπει να γίνει κοινός τόπος ότι η σημαντικότερη μεταρρύθμιση στον αγροτικό τομέα είναι η ριζική βελτίωση της αγροτικής επαγγελματικής εκπαίδευσης (μόνο το 3% των αγροτών μας διαθέτει τέτοια εκπαίδευση – μ.ό. της ΕΕ 40%) και η πλήρης αναδιάρθρωση του συστήματος της συμβουλευτικής στήριξης των αγροτών μας, οι οποίοι σήμερα καταφεύγουν συνήθως για συμβουλές στα καταστήματα αγροτικών εισροών. Μια τέτοια μεταρρύθμιση μπορεί να περιληφθεί στο Σχέδιο Ανάπτυξης της χώρας και να χρηματοδοτηθεί από την ΕΕ.

Κανένας εκσυγχρονισμός, και μάλιστα με χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας, όπως πολύ σωστά επιδιώκει το ΥΠΑΑΤ, δεν πρόκειται να επιτύχει χωρίς να υπάρξει ενδυνάμωση των τεχνικών και διαχειριστικών δεξιοτήτων των ελλήνων παραγωγών. Καμιά προσπάθεια των αγροτών μας για δημιουργία ατομικών ή συλλογικών επιχειρηματικών σχημάτων (εταιρείες, ομάδες παραγωγών, συνεταιρισμοί κ.λπ.) δεν θα αναπτυχθεί χωρίς βελτίωση των γνώσεών τους για το διεθνές και εγχώριο περιβάλλον και την προσαρμογή τους στα νέα δεδομένα, ώστε να αντιμετωπίσουν τον εντεινόμενο διεθνή ανταγωνισμό. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το ανθρώπινο κεφάλαιο στον αγροδιατροφικό τομέα, όπως σε όλους τους τομείς της οικονομίας, αποτελεί τον πιο κρίσιμο παράγοντα ανάπτυξης και εκσυγχρονισμού.

Στη χώρα μας για ιστορικούς λόγους ο αγροτικός τομέας σχεδόν ποτέ δεν βρέθηκε στο κέντρο του πολιτικού ενδιαφέροντος, ούτε επιχειρήθηκαν διαρθρωτικές αλλαγές, ώστε, μεταξύ άλλων, να αναβαθμιστεί και το ανθρώπινο κεφάλαιο με ένα σύγχρονο σύστημα της αγροτικής εκπαίδευσης και συμβουλευτικής στήριξης, όπως έγινε σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Για τους ίδιους ιστορικούς λόγους, εξάλλου, το γενικότερο ενδιαφέρον για τα αγροτικά ζητήματα είναι πάντοτε περιορισμένο, παρότι αυτός ο τομέας είναι ζωτικής σημασίας για τη διατροφική ασφάλεια, για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και για την ανάπτυξη των πολιτιστικών παραδόσεων του λαού μας. Ενδιαφέρον προκαλείται δυστυχώς μόνον όταν οι αγρότες κλείνουν τους δρόμους, ενώ σε άλλες χώρες με πολύ λιγότερους αγρότες, όπως π.χ. στη Γαλλία ή στη Γερμανία, τα αγροτικά θέματα βρίσκονται συνεχώς στην πρώτη γραμμή του ενδιαφέροντος ολόκληρης της κοινωνίας.

Ο Ναπολέων Μαραβέγιας είναι καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Ερευνητικό Κέντρο Οικονομικής Πολιτικής Διακυβέρνησης και Ανάπτυξης στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, πρώην υπουργός

ΤΟ ΒΗΜΑ (31/01/2021)

Η Ευρωπαϊκή Ενωση στην εποχή Μπάιντεν

Ολόκληρος ο κόσμος έχει στραμμένη την προσοχή του στη νέα αμερικανική διακυβέρνηση που άρχισε με την ορκωμοσία του νέου προέδρου στις 20 Ιανουαρίου. Οι προσδοκίες για την αποκατάσταση της διεθνούς συνεργασίας και για την ενίσχυση του παγκόσμιου ηγετικού ρόλου των ΗΠΑ είναι πολλές. Ιδιαίτερα στην Ευρώπη, και πιο συγκεκριμένα στην Ευρωπαϊκή Ενωση, όλοι οι ηγέτες δεν έκρυψαν την ανακούφισή τους για την εκλογή του προέδρου Μπάιντεν μετά την ταραγμένη περίοδο της διακυβέρνησης του προέδρου Τραμπ.

Στη νέα εποχή, που άρχισε με την εγκατάσταση του νέου προέδρου στον Λευκό Οίκο, αναμένεται να υπάρξει μια ειλικρινής συνεργασία μεταξύ των χωρών που αποτελούν τον δυτικό κόσμο, χωρίς τις δυσκολίες, τις εκπλήξεις και τις παλινωδίες που χαρακτήριζαν την προηγούμενη περίοδο. Παρά το γεγονός ότι το ενδιαφέρον της νέας αμερικανικής ηγεσίας θα είναι προσανατολισμένο στην επούλωση των πληγών και του διχασμού της αμερικανικής κοινωνίας, που έφτασε στο σημείο να απειλήσει την αμερικανική δημοκρατία με την επίθεση στο Καπιτώλιο των οπαδών του απερχόμενου προέδρου, η ομαλοποίηση και η ενδυνάμωση των σχέσεων των ΗΠΑ με την Ευρωπαϊκή Ενωση σε όλα τα επίπεδα θεωρείται βέβαιη.

Η συνεννόηση στις εμπορικές σχέσεις, στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, στη στρατιωτική και πολιτική συνεργασία στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, στην αντιμετώπιση της πανδημίας και σε πολλά άλλα θέματα θεωρείται από τους ευρωπαίους ηγέτες με τη νέα αμερικανική διακυβέρνηση δεδομένη. Το κλίμα αντιπαλότητας έως και εχθρότητας, με ξαφνικές εναλλαγές, που χαρακτήριζε τη στάση του προέδρου Τραμπ απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ενωση και ιδιαίτερα απέναντι στη Γερμανία, όπως όλα δείχνουν, θα αποτελέσει παρελθόν. Αντίθετα, ο κοινός αγώνας για την υπεράσπιση της φιλελεύθερης δημοκρατίας και των ανθρώπινων δικαιωμάτων θα αποτελέσει τον κανόνα των αμερικανο-ευρωπαϊκών σχέσεων. Αυτή η εξέλιξη θα ενδυναμώσει την Ευρωπαϊκή Ενωση απέναντι στις δεσποτικές ή/και αυταρχικές δημοκρατίες της Ρωσίας, της Κίνας, της Τουρκίας και άλλων χωρών και θα ενισχύσει την προσπάθεια εφαρμογής των κανόνων του κράτους δικαίου ακόμη και σε χώρες-μέλη της ΕΕ, όπως είναι η Πολωνία και η Ουγγαρία.

Από την άλλη πλευρά, η ανασύσταση των στενών πολιτικών και αμυντικών σχέσεων μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού, ιδίως μεταξύ ΗΠΑ και Γερμανίας, θα μπορούσε ενδεχομένως να καθυστερήσει περισσότερο τις αργόσυρτες διαδικασίες αμυντικής αυτονόμησης της Ευρωπαϊκής Ενωσης, οι οποίες θα μπορούσαν να επιταχυνθούν μετά την αποχώρηση της Βρετανίας από την Ενωση. Βεβαίως, η δημιουργία μιας συμμάχου ενωμένης, πολιτικά και αμυντικά, Ευρώπης θα ήταν προς το συμφέρον και των ΗΠΑ, ιδιαίτερα για την αντιμετώπιση των παγκόσμιων προκλήσεων, περιλαμβανομένης και της κινεζικής οικονομικής διείσδυσης σε παγκόσμια κλίμακα.

Οσον αφορά τον υπόλοιπο κόσμο, η νέα αμερικανική ηγεσία δεν έχει ακόμη δείξει με ποιον συγκεκριμένο τρόπο θα αντιμετωπίσει τα περίπλοκα ζητήματα των σχέσεών της με τη Ρωσία και την Κίνα, ούτε έχει αποσαφηνίσει τη στάση της στα προβλήματα της Μ. Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου, που ενδιαφέρουν περισσότερο άμεσα τη χώρα μας. Ωστόσο, το κλίμα φιλίας και συνεργασίας της κυβέρνησης Μπάιντεν με τη σημερινή ελληνική κυβέρνηση και την ελληνική Ομογένεια αναμένεται ότι θα διευκολύνει την προώθηση των ελληνικών συμφερόντων.

Ο Ναπολέων Μαραβέγιας είναι καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, πρώην υπουργός

ΤΟ ΒΗΜΑ (25/01/2021)

Η πανδημία μπορεί να ενώσει την Ευρώπη

Η Ευρωπαϊκή Ενωση αφού ξεπέρασε την οικονομική κρίση, άντεξε ενωμένη την αποχώρηση της Βρετανίας, περιόρισε την άνοδο του εθνολαϊκισμού στις εκλογές του 2019 και συγκράτησε τις προσφυγικές ροές, ήρθε αντιμέτωπη με τον κορωνοϊό από τις αρχές του 2020. Μέσα στα εντεινόμενα προβλήματα της υπογεννητικότητας, της τεχνολογικής υστέρησης σε σχέση με τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία και του εμπορικού ανταγωνισμού κυρίως από την Κίνα, ήλθε να προστεθεί και η πανδημία. (περισσότερα…)

Ανατροπές και νέες ισορροπίες στην εποχή της πανδημίας

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η πανδημία προκαλεί ανατροπές και δημιουργεί νέες ισορροπίες σε πολλά επίπεδα. Από τις οικογενειακές, οικονομικές, κοινωνικές μέχρι και τις διεθνείς σχέσεις, ο κορωνοϊός έχει ανατρεπτικά αποτελέσματα, των οποίων δεν μπορούμε ακόμη να εκτιμήσουμε πλήρως το εύρος και το βάθος.

Στο επίπεδο των οικογενειακών σχέσεων, η πανδημία υποχρεώνει τα μέλη της οικογένειας να παραμένουν στο σπίτι, πράγμα που μπορεί να αναπτύξει εκδηλώσεις συναισθημάτων οικογενειακής τρυφερότητας και αγάπης. Παράλληλα, όμως, μπορεί να τα αποξενώνει, καθώς η εργασία από το σπίτι απομονώνει κάθε μέλος της οικογένειας μπροστά στον υπολογιστή του, ενώ αυξάνει τη νευρικότητα και τις συγκρούσεις, πράγμα που έχει ήδη αναλυθεί από ειδικούς επιστήμονες. (περισσότερα…)

Εμπιστοσύνη και Αξιοπιστία στην εποχή της πανδημίας

Η εμπιστοσύνη δεν έχει μεταφυσικό περιεχόμενο. Δεν είναι πίστη, η οποία δεν στηρίζεται σε υλική πραγματικότητα. Η εμπιστοσύνη στηρίζεται στην αξιοπιστία. Με βάση την αξιοπιστία, «χτίζεται» σταδιακά η εμπιστοσύνη στις σχέσεις μεταξύ των μελών της οικογένειας, της κοινότητας, της κοινωνίας μιας χώρας ή ακόμη μεταξύ των λαών των διαφορετικών χωρών. (περισσότερα…)

Οικονομική πολιτική στην εποχή της πανδημίας

Σύμφωνα με τις προβλέψεις του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας, η ύφεση που προκαλείται από την αναγκαστική παύση των οικονομικών δραστηριοτήτων σε ολόκληρο τον κόσμο, προκειμένου να προστατευτεί η ζωή των ανθρώπων από την πανδημία, αναμένεται να κινηθεί γύρω στο 5% του παγκόσμιου ΑΕΠ το 2020 με την προϋπόθεση ότι δεν θα υπάρξει νέο κύμα κορωνοϊού και ότι θα επιστρέψει ο κόσμος στην ανάπτυξη. (περισσότερα…)

Η ώρα της ευθύνης για όλους!

Είμαστε σε πόλεμο εναντίον της πανδημίας! Αυτό είναι βέβαιο, αλλά ο πόλεμος αυτός δεν είναι όπως οι άλλοι. Στον σημερινό πόλεμο δεν νοούνται ούτε ατομικοί ούτε συλλογικοί ηρωισμοί όχι μόνο επειδή δεν χρειάζονται -αφού δεν αφορούν την υπεράσπιση της πατρίδας και της ελευθερίας- αλλά και επειδή όποιος αψηφά τον κίνδυνο και τον φόβο του θανάτου από τον εχθρό κορωνοϊό δεν πεθαίνει μόνο ο ίδιος που επιλέγει τον θάνατο δείχνοντας ηρωισμό, όπως συμβαίνει στον συνήθη πόλεμο. Μαζί του θα πεθάνουν και πολλοί άλλοι. Με άλλα λόγια, όποιος δεν τηρεί τους υγειονομικούς κανόνες (φυσική απόσταση, μάσκα, πλύσιμο χεριών) δεν κινδυνεύει να πεθάνει μόνο αυτός, αλλά να παρασύρει μαζί του και πολλούς άλλους, που δεν θέλουν να πεθάνουν. Αντίθετα, στον κλασικό πόλεμο, όποιος δεν φοβάται τον θάνατο επιλέγει να πεθάνει ο ίδιος, κάνοντας ηρωικές πράξεις, χωρίς συνήθως να παρασύρει και άλλους που δεν αντέχουν ηρωισμούς. (περισσότερα…)